اخیرا در بخش ج مثل جامعه

رانندگی از آن دسته مواردی است که هرکسی پایش را بیرون از این مرز پرگهر بگذارد، تفاوتش به کسری از ثانیه در چشمانش فرو می‌رود. در نتیجه نمی‌خواهم از رانندگی انسان‌وار و بدون استرس آنجا تعریف کنم. ایضا نمی‌خواهم وارد این قضیه شوم که چرا آنجا این مدلی است و اینجا نه. قطعا قانون خوب و رعایت قانون علت اصلی قضیه است و بحثی هم نیست. اما به نظرم رانندگی یک نشانهء خوب از کلی چیزهای دیگر است. یعنی با نگاه به رانندگی یک جامعه کلی قضیه دستگیر آدم می‌شود. کلی دیتا از وضعیت جامعه آن روز و البته گذشته‌اش به دست می‌آید.

یادش بخیر. در سال 77 استادی داشتیم به اسم خانم دکتر پ. با اینکه خودش از بهداشت روان به شدت بی‌بهره بود اما مدرس انواع و اقسام واحدهای بهداشت و بهداشت خانواده بود. حرف جالبی می‌زد خطاب به دختران کلاس. می‌گفت:"اگر کسی اومد خواستگاری‌تون نگاه به رفتار مودب و صورت تا بناگوش قرمز شده‌اش نندازین. فکر نکنین که این آدم، آدم واقعیه است که بعدا قراره باهاتون زندگی کنه. برین بشینین بغل دستش تو ماشین ببینین موقع رانندگی چیکار میکنه. انواع و اقسام فحش و فضیحت و فریاد و رفتارهای عصبی است که ازش سر می‌زنه. اون وقت می‌فهمین خود واقعی اون آدم چیه!"

واقعا هم همینطور است. رانندگی به شکلی که امروز در تهران شاهدش هستیم نشانه بارزی از همه نقایصی است که ما داریم و بهشان عادت کردیم. رانندگی امروز حاصل تربیت چندین ساله یک جامعه است که کلی فاکتور انسانی و اخلاقی را در خودش جا داده. اگر در غرب می‌توانی بدون نگرانی از چهارراه رد بشی،‌ یا موقع چراغ سبز نگران انواع و اقسام موتور و ماشین و آدم نباشی، یا اینکه موقع راندن در خیابان اصلی نگران ظاهر شدن ماشینی با سرعت وحشتناک از داخل کوچه فرعی نباشی؛‌ همه‌اش صرفا به قانون و قانونمندی ربط ندارد. بلکه بحث اعتماد است که از همان ابتدای کودکی در جای جای آن جامعه وجود دارد و کم‌کم در ذهن کودک نهادینه می‌شود. یعنی فرد مطمئن است که آدم مقابلش هم قانون را می‌داند. می‌داند. می‌داند که می‌تواند اعتماد کند به آدم بودن طرف مقابلش که هیچ شناختی هم ازش ندارد. این اعتماد همه جا همراهش خواهد بود. از رانندگی گرفته تا موقع کار کردن یا موقع خرید یا هر چیز دیگر. طرف از همان کودکی با مفهموم حق آشنا است. حق تقدم برایش حل شده است. صبر کردن برایش دردآور نیست. چون می‌داند دیگران هم برایش در موقعش صبر می‌کنند. اگر جایی حق دارد از حقش تمام و کمال استفاده می‌کند و اگر حقش را ندهند معترض می‌شود و حقش را طلب می‌کند.اما اگر جایی حقی ندارد طلبکار نمی‌شود. منتظر می‌ماند تا تقدم دیگری بگذرد.

اما اینجا. یک بار در وبلاگ سابق نوشتم که جمله "حق گرفتنی است نه دادنی" یکی از خشونت‌بارترین جملاتی است که می‌شود گفت. اینکه برای شما حقی تعیین نشده باشد، یا اگر تعیین هم شده باشد ضمانت اجرایی‌اش زور باشد و قلدری نتیجه‌اش می‌شود وضع امروز رانندگی تهران. طرف ورود ممنوع می‌آید برای اینکه از ترافیک در امان بماند. برای شما که از حقتان دارید استفاده می‌کنید چراغ می‌زند و فحشتان هم می‌دهد که بهش راه نداده‌اید. یا تا لحظه آخر در خطی حرکت می‌کند که خلوت‌تر است و بعد در ثانیه آخر می‌خواهد به منتهی‌الیه سمت مقابل برود و همیشه هم طلبکار است. این آدم حق برایش مفهوم سود شخصی دارد فقط.  یا تابلوی پارک = پنچری چهارچرخ نشانه همان نبودن ضمانت اجرایی است. وقتی طرف می‌بیند کسی حقش را نمی‌تواند بگیرد خودش دست به کار می‌شود. کم‌کم این توهم محق بودن در همه جای زندگی‌اش جاری و ساری می‌شود. از روابط داخل خانه‌اش گرفته تا محیط کار و اجتماع. توهم هم به این راحتی‌ها درمان نمی‌شود.  

هرچقدر هم سعی کنید به کودکتان به نسل بعدی‌تان بیاموزید که حق چیست و رعایت قانون چیست،  سودی ندارد. چون به محض وارد شدن به اجتماع با چنان وضعی روبرو می‌شود که چاره‌ای جز همرنگ شدن با جماعت ندارد. اینکه تغییر را باید از خودمان شروع کنیم فقط جمله قشنگی است نه بیشتر. وقتی شما با رعایت قانون بازخورد مثبتی نمی‌گیرید، انگیزه‌ای برای قانونمند شدن پیدا نمی‌کنید. در غرب رعایت قانون ارزش است. اگر شما قرمز را رد کردید به چشم انسان متمدن نگاهتان نمی‌کنند. پلیس دهانتان را مورد مرحمت قرار می‌دهد به وقت خودش. اما اینجا قانونمند بودن ارزش نیست. ارزش در سود شخصی و لحظه‌ای است اگر هم قانون را رد کنید به ریشتان می‌خندند و فکر می‌کنند شما گول تشریف دارید که مثلا در پشت ترافیک می‌ایستید و در لاین مقابل حرکت نمی‌کنید. تنها فایده رعایت قانون در اینجا عقب ماندن و ضرر کردن و نرسیدن است به اضافه کلی حرص خوردن از دست سایر آدمها که به راحتی آب خوردن خلاف می‌کنند و وضع را بد و بدتر می‌کنند. قانون را می‌شود دور زد. می‌شود بارها از زیر اجرای قانون فرار کرد. می‌توان از حس اعتماد آدمها دیگر سوء استفاده کرد؛ آنچنان که دیگر آدم نتواند به چشمان خودش هم اعتماد کند.

رانندگی در آن ور آب از جمله کارهای ناخودآگاه است که احتیاج به فعالیت مغزی بیش از حد ندارد. مثل  همان اتفاقی که گاهی برای آدم می‌افتد که غرق در افکارتان هستید و مغز شما، شما را از مسیر صحیح به خانه‌ یا مقصدتان می‌رساند. یعنی با کمترین میزان مصرف انرژی ذهنی. اما اینجا رانندگی مثل بازیهای کامپیوتری است. هرلحظه باید منتظر حادثه بود. منتظر پریدن و آدم و ماشین و موتور. منتظر دور زدن و پیچیدن‌ها و توقف‌های ناگهانی. منتظر درآمدن از پارک ناگهانی. در رانندگی به جای اینکه حواستان معطوف به جلوتان باشد باید عکس العمل‌ آدمها را حدس بزنید. یعنی شما باید جلوتر از آنها باشید تا بتوانید از خطر برهید. وقتی به مقصد می‌رسید خسته خسته هستید. ذهنتان خسته است.

این اعتماد همان فاکتوری است که در اینجا در هیچ عرصه‌ای نمی‌بینید. هیچکس به هیچکس اعتماد نمی‌کند. نمی‌تواند که اعتماد کند. چون همه توانایی این را دارند که در لحظه خلاف چیزی را که فکر می‌کردید بهتان اثبات کنند. اعتماد یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده این قضایا است. حلقه‌ای که بعید می‌دانم هیچگاه پیدا شود.

قبل از سفر به رم از کسانی که سابقه سفر به ایتالیا داشتند کلی توصیه و هشدار دریافت کردیم مبنی بر آمادگی برای مقابله با انواع و اقسام شرایط غیرمنتظره که منتج میشه به یک کلاهبرداری. حالا به روشها و شیوه‌های مختلف. از اینجا بود که فهمیدیم برادران ایتالیایی به علت تبادلات فرهنگی طولانی مدت با ما کلی شبیه ما هستند.

وقتی منتظر رسیدن چمدانها در فرودگاه به انتظار ایستاده بودم توجهم به چند تابلوی نصب شده روی دیوار جلب شد که نحوه رفتن از فرودگاه به سمت شهر را با وسایل نقلیه مختلف اعم از مترو و اتوبوس و ... توضیح داده بود. زیرش هم نوشته بود سوار وسایل متفرقه نشوید. با دیدن این هشدارها فهمیدم قضیه کلاهبرداری و اینها گویا خیلی جدی است.

خلاصه بعد از رسیدن بار همینجوری که دنبال محل تاکسی ها بودم مرد جوانی با سر و وضع مرتب و خندان آمد جلو. کارتی آویزان گردنش بود که یک کم خیالم را راحت کرد که طرف احتمالا راننده تاکسی‌های فرودگاه است. به ما توصیه شده بود که به هیچ وجه سوار ماشینهای بدون آرم تاکسی نشویم. من خودم هم شب قبل تو اینترنت سرچ کرده بودم راجع به مسیر و قیمتها. خلاصه ازش قیمت پرسیدم. گفت: 70 یورو. گفتم: من دیدم تو اینترنت که 50 یوروئه. بعد توضیح داد که قیمت شاتل این قدره نه تاکسی. بعد ما رو برد پهلوی یک آدمی مثل رییس خط که قبض صادر می‌کرد. راننده جدیدی آمد ما را سوار ماشین کرد و چون هنوز دو تا مسافر دیگر قرار بود سوار شوند ماشین را روشن کرد و کولرها را روشن کرد تا از گرمای هوا در امان باشیم. بعد هم در مسیر از فرودگاه تا شهر با اینکه انگلیسی‌اش در حد بلد بودن چند کلمه بود به هر آثار تاریخی که می‌رسید سعی می‌کرد شکسته بسته یک چیزهایی درباره‌اش بگه. حالا این قضیه را داشته باشید تا برسیم به تهران.

در تهران برای بار اول بود که از فرودگاه امام می‌خواستم با تاکسی بیام. الحمدلله اطلاعاتی در مورد هزینه و اینها که اصلا موجود نبود. خلاصه از عَموم شنیدم که دو نوع تاکسی هست و یک مدلش نرخ ثابته و یک مدلش تاکسی‌متردار. از در فرودگاه که آمدیم بیرون. به مسئول خط هم‌زبان می‌گم یک تاکسی می‌خوام به مقصد فلان جا. یک تاکسی را نشان من می‌ده. باز بهش می‌گم این نرخ ثابته یا نه؟ راننده هم که در این لحظه پارک کرده با دمپایی و سر و وضع کثیف آمد وسط بحث. خطاب به مسئول خط که نه ولش کن اینو من نمی‌برم. با یک لحنی که انگار درخواست تاکسی اون مدلی کفر بوده. مسئول خط هم با تریپ لاتی درمی‌آد که فرقی نمیکنه. اونا نرخش 25 تومنه. این هم همینقدرها میشه. من باز هم خواسته قبلی‌ام را تکرار می‌کنم. و علیرغم غرولندها سوار یک ماشین دیگر می‌شویم و می‌رویم خانه.

نوشتن از تفاوتهای ایران و کشورهای اروپایی شاید تکرار مکررات باشد. هرکسی که از ایران به این سرزمینها سفر کرده باشد از همان لحظه آغاز رسیدن تفاوتها را درک می‌کند. احتیاج به ذره‌بین و نگاه دقیق هم ندارد. با اینکه سفر توریستی و اقامت کوتاه با زندگی درازمدت و درگیری‌های روزمره از زمین تا آسمان فرق می‌کند بخصوص اینکه بهترین سفر عمرت بوده باشد و کلی اتفاق و حس جدید را هم تجربه کرده باشی اما با اینحال سعی کردم در کنار همه لحظات خوب کمی هم دقیق‌تر به داستان نگاه کنم ؛ به تفاوتها. چون ابتدا قصد نوشتن نداشتم شاید گوشه‌هایی را فراموش کرده باشم اما چند تصویر در ذهنم باقی است که اینجا می‌نویسم.

از برگشت شروع می‌کنم. در این سفر 6 بار به مقاصد مختلف هواپیما سوار شدم. اما هیچکدام به اندازه پرواز آخر به تهران بلبشو و ناراحت کننده نبود. از کپنهاگ با ترکیش ایرلاین آمدیم استانبول. در آنجا یک توقف چند ساعت داشتیم تا به تهران برگردیم. تقریبا اکثریت مسافران پرواز ایرانی بودند. میزان باری که توسط مسافران وارد هواپیما شد باورنکردنی بود. بعد هم از همان شروع پرواز ترددها شروع شد. آدمها جابجا می‌نشستند. عده‌ای دیر بلیط خریده بودند و صندلی‌هایشان جدا از هم افتاده بود. با کمال راحتی سر جای کس دیگری می‌نشستند و وقتی طرف برای نشستن سر جایش می‌رسید در کار انجام شده قرار می‌گرفت و تقریبا مجبور بود که جایش را عوض کند. آخرین سری مسافران یک دسته از ورزشکاران بودند که همراه با کاپ از مسابقات برمی‌گشتند. در راهروی هواپیما دونفرشان پشت یک مهماندار که مشغول بستن درهای محل قرار دادن ساکها بودند، در حرکت بودند تا به جایشان برسند. بعد که مهماندار در یکی از کمدهای این طرفی را بست و سرش را به سمت دیگر کرد ورزشکار ملی‌پوش محترم خواست از این خوشمزه بازیهایی که مشابهش را بچه‌ها در مدرسه برای جلب توجه می‌کنند درآورد. در را مجددا باز کرد و با بوردینگ کارتش به پشت مهماندار که دختر جوانی بود می‌زد که هی کلوز دٍ در. مهماندار برگشت فقط طرف را نگاه کرد و حتی در را نبست.

بعد که موقع بلند شدن رسید. بعد از اینکه دوبار اعلام کردند که صندلیها را به جای اول برگردانید و میزهای جلو را ببندید، ملت بدون هیچ توجهی صندلی‌ها را تا نصفه خوابانده بودند و یک آقایی در دو ردیف جلوتر از ما هر مهمانداری که رد می‌شد درخواست بالش می‌کرد. وقتی با تذکر مهماندار جهت برگرداندن صندلی به حالت اول روبرو شد هم باز توجهی نکرد. آخر سر هواپیما با همان شرایط پرواز کرد. این همان خصوصیات معروف اکثر ما ایرانی‌ها است که اساسا قانون به هیچ‌جایمان نیست. یعنی من در هیچکدام از پروازهای دیگر همچین چیزی ندیدم که آدمها علیرغم تذکر مهمانداران کار خودشان را بکنند. آن هم کاری که صرفا برای سلامتی خودشان و دیگران است. وگرنه به حال آن مهماندار چه فرقی می‌کند که صندلی من خوابیده باشد یا سیخ ایستاده باشد! 

بعد هم که هواپیما پرید و چراغ بستن کمربندها خاموش شد ملت دوباره تردد را از سر گرفتند. در پروازهای کوتاه اینجوری تایمینگ پخش غذا و جمع کردن قطعا برای مهمانداران مهم است. گاهی می‌دیدی که یک سری آدم پشت مهماندار و یک سری جلوی مهماندار با ترالی اش صف کشیدند و می‌خواهند از این ور هواپیما به آن ور هواپیما بروند. دقیقا می‌شد استیصال را در چهره مهمانداران هواپیما دید. این هم باز از خاصیت ماها است. فکر می‌کنیم اگر پول چیزی را دادیم اگر بلیت خریدیم یعنی پرواز و خدمه پرواز همه نوکر و خدمتکار ما هستند و باید فی‌الفور امر ما را اجابت کنند. این نگاه بالا به پایین که صرفا به خاطر پرداخت پول هم هست هم احتمالا ریشه عمیق در فرهنگ غنی ما دارد.

از همهمه کل مدت پرواز هم بگذریم که آدم را یاد بازار مسگرها می‌انداخت.

بعد که رسیدیم برای کنترل پاسپورت در صف بودیم که باز هم رفتارهای هموطنان من را مطمئن کرد که به خاک پاک میهن وارد شده‌ام. مثلا خانواده‌ای را می‌دیدی که نصفشان رفتند در صف این‌وری نصفی آن ور ایستاده‌اند تا اگر یک صف زودتر به سرانجام رسید عقب نمانند. آن هم برای 5-6 دقیقه این ور و آن ور.

سکانس آخر را هم در همان صف شنیدم. خانمی به آن یکی گلایه می‌کرد که:"این مهماندارها خیلی بی‌شعور بودند و بالش و پتو نمی‌دادند. چون می‌بینن ما ایرانی‌ هستیم اینجوری می‌کنن. اگر پرواز خارجی بود جرات این کارو داشتن!؟". این هم توهم همه ما که فکر می‌کنیم که بقیه آدمها ما ملت شریف و بافرهنگ ایران را تحویل نمی‌گیرند و به صرف ایرانی بودنمان با ما برخورد نامناسب می‌کنند و همه با دشمنی و پدرکشتگی دارند. اما هیچکدام لحظه‌ای فکر نمی‌کنند که این رفتارها دقیقا ریشه در نوع رفتار خودمان -یعنی اکثریت‌مان- دارد. فکر کنم همین پرواز برای هفت پشت خدمه پرواز آن شب بس باشد. باید چقدر تلاش کرد تا این تصویر دو ساعت و نیمه از خاطر آنها پاک شود؟‍!

ادامه دارد

در فرودگاه امام منتظر پرواز بودیم. روبروی اطلاعات پرواز جمعیتی گرد آمده بود. بعد صفحه بورد بزرگ اطلاعات پرواز ری-نیو شد. یک پرواز به اکراین تقریبا همزمان با پرواز ما قرار بود به مقصد کیف انجام شود. ساعت چند است؟ حدود 3 صبح. بعد روی صفحه جلوی پرواز اکراین می نویسد که پرواز تاخیر دارد و ساعت جدید پرواز 5 بعدازظهر است.کم کم صداهای جلوی میز اطلاعات بالا می رود. کسی پاسخگو نیست. به مردم می گویند که به خانه هایشان بروند. بعد کم کم مردم شروع می کنند به دست زدن و پا کوبیدن. یعنی همانجا جلوی میز اطلاعات بدون اینکه بداخلاقی انجام شود یا فحشی رد و بدل شود مردم به طور منظم با هم شروع به اعتراض می کنند. ما که می رفتیم برای پرواز کماکان این اعتراض ادامه داشت. بعد فکر کردم چقدر این انتخابات و حواشی اش باعث شده تا مردم بادشان بیاید که یک سری حقوق اولیه دارند که تا به حال خیلی راحت دنبال استیفای آن نبودند. یعنی قبل از اینها اگر این اتفاق می افتاد نهایتا چهار تا فحش و بد و بیراه می دادند و هرکسی می رفت دنبال کارش بدون اینکه آب از آب تکان بخورد. فارغ از همه داستانهای مربوط به انتخابات همین دستاوردهای جدید اجتماعی مرتبط با این قضایا کلی ارزشمند است