اول در داخل پرانتز باید یک تشکر مبسوط از هرمس بکنم بابت انتخاب این فیلم برای هم‌فیلم‌بینی سوم.چانگ‌کینگ اکسپرس هم از دسته فیلمهایی بود که مدتها در صف مانده بود ولی فرصت دیدن‌اش پیدا نشده بود. این قرارهای هم‌فیلم‌بینی باعث شده که با همه گرفتاری و درس و امتحان و کشیک و صفر کردن گودر،‌ هرطور شده یک وقت دو ساعته خالی کنم و فیلم انتخابی را ببینم. و چه لذتی داشت تماشای فیلم. پرانتز بسته.

وقتی فیلم به میانه می‌رسد به این نتیجه می‌رسم که کاروای، سیزده سال بعد از ساخت این فیلم دست به ساختن مای بلوبری نایتز می‌زند که تکرار بسیار ضعیف‌تری است از همین قصه. شاید اگر چانگ‌کینگ را ندیده باشید، بلویری نایتز در نظرتان جلوه‌گر باشد و حکایتهایش جذاب. اما با دیدن این فیلم نتیجه می‌گیرید که بلوبری نایتز صرفا یک روایت ساده‌تر شده و راحت‌الحلقوم‌تر برای تماشاگر آمریکایی است. سهل‌الوصول و شاید پرزرق و برق‌تر،‌ اما نه درخشان‌تر.

در عظمت فیلم همان بس که تارانتینوی کبیر - که پخش کننده فیلم در آمریکا هم بوده - گفته که موقع دیدن فیلم گریه کرده است. فکر می‌کنید با این اظهار نظر چیز بیشتری می‌توان گفت جز توصیه به دیدن‌اش و شریک شدن در لذت‌ فیلم؟!

وونگ کاروای خودش گفته که فیلم را در موقع بیکاری و بر اساس غریزه ساخته. موقعی که فیلم را نگاه می‌کردم، این تصویر در ذهنم شکل گرفت که احتمالا روزی روزگاری کاروای با شنیدن ترانه‌ء کالیفرنیا دریم‌ین، ایده‌ای در ذهنش پا گرفته که حاصلش شده اپیزود دوم فیلم. و چقدر زیبا است این اپیزود فیلم. 

داستان همان قضیه همیشگی هجوم خاطره است از یک سو و تلاش برای پشت سر گذاشتن‌اش از سوی دیگر. جدال نابرابر و نفس‌گیر آدمی. پذیرفتن آنکه همه چیز حتی رویاها و خاطرات انسان نیز تاریخ مصرف دارد. تاریخ مصرفش که نگذشته باشد؛ سراسر رنج است و اندوه. سراسر یادآوری تلخ است. زندگی در گذشته است و تلاش برای باز کردن زنجیر سنگین خاطره از پا. گریزی نیست از این رسم رنج‌آور روزگار. باید نبرد کرد با خاطرات. گاهی در نبرد با خاطرات پیروز می‌شویم و بقایای خاطره را در صندوقی خالی کرده در بالاترین جای خالی کمد،‌ دور از دسترس، قرار می‌دهیم و گاهی هم این خاطره است که ما را تا مرز نابودی می‌کشاند. تا خود فروپاشی.

مثل شبهای بلوبری، اینجا هم صحبت رفتن و رفتن است و نرسیدن. بوردینگ کارت با مقصد نامعلوم انتهای فیلم شما را معلق نگه می‌دارد. معلق بین واقعیت و خاطره. که آیا داستان آقای 633 با خانم فی خاتمه می‌یابد و جهد عظیم برای فراموشی آغاز می‌شود و یا اینکه فرصتی دوباره برای زیستن در لحظه و چند صباحی خاطره سازی باقی می‌ماند؟ 

خانم فی وونگ - در نقش فی - چنان سرخوشانه نقش‌اش را بازی می‌کند و چنان به اشیا جان می‌دهد که آدم غرق در لذت می‌شود. همان صحنه‌های یک‌نفره در آپارتمان آقای 633 کافی است تا بلند شوم و به احترام آقای وونگ کار وای کلاه نداشته‌ام را از سر بلند کنم. و البته آرزو کنم که سینما همیشه زنده باشد به مدد آدمهایی با چنین ذهنهای درخشان.

جوانی بدون جوانی  Youth Without Youth فیلم من نبود. دیده‌اید گاهی اوقات نسبت به چیزی حس منفی دارید،‌ناخودآگاه و بدون برخورد قبلی؟ این قضیه حکایت من بود و جوانی بدون جوانی آقای کاپولا. شاید به همین خاطر بود که قریب به دو سال فیلم در اتاقم خاک می‌خورد و حس تماشایش را نداشتم. یعنی حتی ده سال فیلم نساختن آقای کاپولا هم باعث نشد که انگیزه دیدنش را پیدا کنم. بگذریم.

من فکر می‌کنم این فیلم دقیقا مصداق سینمای شخصی است. یعنی شما یک سابقه عظیم فیلمسازی دارید و هرآنچه از شهرت و پول و اعتبار است کسب کرده‌اید، حال برای ارضای آن گوشه‌های پنهان ذهنتان، تمایلات فردی‌تان و دغدغه‌های عرفانی‌تان دست به آفرینش می‌زنید. بابت مقبولیت و عدم مقبولیت‌اش هم دغدغه‌ای ندارید. طبعا دستتان باز ِ‌باز است برای خلق کردن.

شاید گوشه‌ای از مشکل فیلم برگردد به اقتباس آن. رمانهایی از این دست برای به تصویر کشیده شدن بسیار دشوارند. خواندم که فیلم در ادیت اول 3 ساعت بوده است و نسخه نهایی تقریبا یک ساعت کوتاه‌تر شده. همین قضیه دشواری کار را نشان می‌دهد. یک رمان اینچنینی، که بُعد زمان ندارد اساسا، به تصویر کشیدن‌اش جهدی بس عظیم می‌خواهد. شاید تشتت فیلم و کش‌دار بودن بعضی سکانس‌ها را بشود به این وسیله توجیه کرد.

شاید گوشه دیگری از مشکل هم برگردد به شناخت من از کاپولا. کاپولا برای من راوی داستانهای اینچنینی نبوده است. توقع من از کاپولا همان تریلوژی پدرخوانده است. اینک آخر الزمان است. با همه آن عظمت‌اش. یک جوری این تصویر با قاب ذهنی من جور درنمی‌آید. من اگر بخواهم فیلمی ببینم در ارتباط با زمان و جاودانگی و  خودآگاهی ترجیح می‌دهم به تماشای دوباره و سه‌باره  فیلم آرنوفسکی بنشینم ،  The Fountain، که زیباتر و همگون‌تر و بدون تشتت داستان را برایمان گفته است. داستان فیلم برای من یادآور آن حکایت عرفان هندی - اگر اشتباه نکنم - است که پیر طریقتی همراه جوانی شد. بعد از قدری راه، پیر خسته شد و طلب آب کرد. زیر سایه درختی نشست و جوان به دنبال آب رفت. بعد در میان علفزار صدایی زنی شنید. رهسپار شد به دنبال زن. بعد با زن ازدواج کرد. بچه دار شد. وقتی به یاد پیرمرد افتاد و برگشت در حالیکه پیر شده بود، و شرمنده از تاخیرش. پیرمرد را زیر همان درخت یافت. و پیرمرد به او گفت که چند لحظه‌ای بیش برایش نگذشته است.

فیلم  به همین عنصر وجود اشاره می‌کند. وجودی که هرکس به گونه‌ای دریافتش می‌کند. فارغ از همه قوانین و فرضیات بشری. فارغ از بُعد زمان. شاید واقعیت آن چیزی نباشد که در اطراف ما است. لایه‌های حقیقت متنوع هستند. همه چیز برمی‌گردد به نگاه ما به دنیا. در سکانس آخر فیلم دومینیک در کافه محبوبش و در میان دوستانش حکایتی از یک امپراتوری را می‌گوید که پروانه شده بود. و آخر نمی‌دانست که این امپراتور است که پروانه شده یا پروانه‌ای بوده که تبدیل به امپراتور شده است. این داستان اشاره دارد به فیلسوف بزرگ چینی چوانگ‌تسی که خواب پروانه شدن دیده بود. موقع بیدار شدن نمی‌دانست که او پروانه بوده است که خواب  می‌دیده یا خودش بوده که خواب پروانه شدن می‌دیده است. در واقع همین ایده و مسائل مربوط به فلسفه ذهن و فلسفه زبان، بنیان بودیسم چین را تشکیل  می‌دهد که تحت عنوان ذن هم شناخته می‌شود. بگذریم. کل داستان فیلم نقبی است به همین عرفان موجود در فلسفه بودیسم و لایه‌های مختلف تناسخ و زندگی در زندگی.

بازی تیم راث در نقش دومینیک ستودنی است و از موسیقی زیبای اوسوالدو گولیخوف هم نباید گذشت. اما شاید بهترین اختتامیه برای این نوشته سخن راجر ایبرت در مورد فیلم باشد که می‌گوید:‌ "این فیلم نشان می‌دهد که کاپولا فیلم ساختن را هنوز بلد است، اما نشان نمی‌دهد که انتخاب صحیح پروژه برای فیلمش را هنوز بلد باشد".

*‌ از سری هم‌فیلم‌بینی‌ها - قسمت دوم

 

به هر شکل روزهامثل برق و باد گذشت و رسیدیم به آستانه تاریخ موعود. با همه سختی‌هایی که وجود داشت، با همه پخش و پلا شدن بچه‌ها در اقصی نقاط ایران و خارج توانستیم تعداد زیادی از بچه‌ها را جمع کنیم و یاد خاطرات گذشته را زنده کنیم. شاید قریب به 30 تا 35 نفر از بچه ها ایران نباشند. خیلی‌ها هم در حال گذراندن طرح و آنکالی‌های شهرستانهای دور و نزدیک بودند. اما مطمئنم دل همه‌شان برای این تاریخ تپیده. کلی پیغام از بچه‌ها در فیس‌بوک داشتم بابت همین قضیه. دو تا از دوستای خیلی خوبمون هم از آلمان و استرالیا، جوری تنظیم کردند که در این تاریخ اینجا باشند که کلی خوشحالمان کرد.

شب قبلش تا 4 و نیم صبح بیدار بودم و مشغول رتق و فتق امور. بخصوص که باید طرح یکماهه می‌رفتم کرمان که کلی برنامه‌هام را خراب کرده بود. خیلی دوست داشتم متنی بنویسم برای آن روز. وقت نشد. از آرمین خواستم که بنویسد چیزکی که فی الفور قبول کرد و یک متن داغ از هزاران کیلومتر دورتر به دستم رسید که در مراسم خواندم. اما وقت نشد خودم چیزی بنویسم. درحالیکه داشتم کارهای باقی‌مانده را انجام می‌دادم فیلم جشن فارغ التحصیلی سال 82 را گذاشتم در پلیر و کلی احساساتی شدم. بعد خواستم به همه دوستانم یادآوری کنم که این خاطرات عظیم هفت ساله از بهشتی و کلاسهایش و بیمارستانهایش نه به خاطر فضا و رشته و طول آن بوده که صرفا به خاطر وجود تک تک بچه‌هایی است که در کنار هم بزرگ شدیم و اسم هرکدام برای‌مان یادآور کلی اتفاق و خاطره است. از دوستان سابق گرفته که همچنان دوست مانده‌ایم تا دشمنان فرضی آن روزها که تبدیل شدیم به دوستان خوب امروزی.

دل برای همه‌تان می‌تپد. همیشه. هرکجا که هستید ، هرکجا که باشید. دوستتان دارم.

اینکه اعدام مجازات صحیحی است یا نه بحث جداگانه‌ای است. سر پرونده‌های مختلف اعدام بارها این بحث در وبلاگستان درگرفته است. نمی‌خواهم دوباره وارد این قسمت از بحث شوم. به هرحال از قبل باید یادآوری کنم که قطعا بنا بر مقتضیات زمان و نیازهای جامعه باید قوانین را بازبینی کرد. با این قضیه هم موافقم که اعدام پدیده خشنی است که شاید سبب بقای سیکل معیوب شود اما نکات دیگری هم هست که باید مدنظر باشد.

شرح ماوقعی که از اعدام بهنود خواندم - از وبلاگ وکیل اش- بسیار دردناک و رنج‌آور بود. حتی تصورش از پای مانیتور هم سبب خالی شدن چیزی در دلم شد. اینکه چنین سبعیت‌ای در زمان اعدام بروز کند و یک مجازات تبدیل به لذت انتقام شود قطعا مورد تایید هیچ عقل سلیمی نمی‌تواند باشد. اما مشکل همه این پرونده‌ها و موارد مشابه رفتار کسانی است که چه در قبلش سعی در اخذ رضایت دارند و چه بعدش مرثیه‌سرایی می‌کنند. این نوشته‌هایی که خواندم قریب به اتفاق چنان تصویری از فرد متهم می‌سازند که آدم تصور می‌کند که یک آدم بی‌گناه را مجازات کرده‌اند. ساده است که آدم جنبه‌ای از واقعیت را بگیرد و آن را بزرگنمایی کند و طبعا عواطف آدمها را تحریک کند. همه کسانی که دستی در نوشتن دارند به راحتی می‌توانند احساسات آدمها را تحریک کنند. اما نباید فراموش کنیمّ کسی مجازات شده است که متهم به قتل بوده است. در قانون هم ، حداقل قانون فعلی،‌ قصاص جزء مجازات قانونی است. پس چرا چنین هجمه‌ای علیه خانواده مقتول صورت می‌گیرد برای من جای سوال است.

اینکه کسی آدم عزیزی از نزدیکان شما را بکشد، بی دلیل، قطعا تلخ است. شاید تصورش هم خیلی تلخ باشد. برای من اگر چنین تجربه‌ای پیش بیاید مطمئنا اشد مجازات را برای قاتل خواستار خواهم بود. اگر زمانی قوانین دستخوش تغییر شد و مثلا ابد جایگزین اعدام شد، قطعا احساس رضایت نسبی خواهم داشت که فرد به مجازات رسیده است و لزوما دنبال این نخواهم بود که طرف کشته شود. اشکال کار به نظرم در اینجاست. از خانواده مقتول رضایت می‌خواهند . خیلی اوقات بندگان خدا به علت وضع اقتصادی‌شان کوتاه می‌آیند و دیه می‌گیرند و جان آدم به ثمن بخس خرید و فروش می‌شود. بعد هم بعد از مدتی حبس طرف آزاد می‌شود و به آغوش جامعه برمی‌گردد. در همین راستا خیلی از اوقات تصویری که از آدمهای متهم پرونده ترسیم شده است بیشتر شبیه قهرمان بوده است تا قاتل. کاری که باید کرد اصلاح قانون است، اگر واقعا قصد تغییر داریم. اگر اعدام بد است خب چیزی معادل آن جایگزین کنیم اول. نه اینکه به خاطر اینکه اعدام بد و است و خشن است و ... قاتلین و مجرمین را به جامعه بازگردانیم. مشکل اینجا است که آدمها فکر می‌کنند قتل یک اتفاق است و طرف که بیرون آمد یک دفعه قدیس می‌شود. اما خیلی از موارد اینطور نیست. کسی که می‌تواند به انسان دیگری شلیک کند یا چاقو را تا دسته در سینه‌اش فرو کند یا به یک نفر بیست ضربه کارد بزند دفعه دوم برایش راحت‌تر است. خیلی راحت‌تر از دفعه اول.

دوستان می‌گویند این عبارت که آدم باید خودش را جای خانواده مقتول بگذارد، عبارت بیخودی است. چنین حقی برای انسان قائل نشده‌اند که حکمران حیات کس دیگر باشد.یا این جمله که اگر قرار بود اعدام نتیجه داشته باشد الان باید جرم و جنایت از بین می‌رفت و نتیجه‌گیری می‌کنند که اعدام نقش بازدارنده نداشته است. من از همه این دوستان سوال می‌کنم اگر اینگونه است تمام جوامع مترقی که درشان اعدام انجام نمی‌گیرد باید جرم و جنایت‌شان حسابی کاهش یافته باشد. یا اصلا چرا دور برویم. اگر زندان واقعا موثر است و باعث متنبه شدن آدمها می‌شود پس چرا این همه آدمهایی که با جرمهای مختلف زندان می‌روند ،‌چه کوتاه چه بلند، جرم‌خیزی درشان بیشتر است و درصد بالایی از اینها مکررا در مسیر زندان - آزادی تردد می‌کنند؟! اینها استدلالهای چندان قابل قبولی نیست. کما اینکه حتی در خیلی از کشورهای مترقی مثلا برای کشتن کودکان مجازات اعدام کماکان باقی است. یا برای جرمهای مخصوص از جمله تروریسم. آن وقت این سوال پیش می‌آید که مگر جان با جان فرقی می‌کند. یک آدم ۷۰ ساله برای نزدیکانش همانقدر عزیز است که یک بچه ۵ ساله. مثلا در کشورهای اروپایی برای آدم ۱۶-۱۷ ساله که قتل می‌کند آن هم از نوع قتل درجه اول حداکثر مجازات ۱۰ سال است. من به هیچ وجه چنین مجازاتی را هم وزن جرم انجام شده نمی‌دانم. یا در بزرگسالان حداکثرش ۲۵ سال است که طرف کافی است خوش اخلاق باشد و زندانی خوبی باشد و با ۱۵ سال آزاد شود. وقتی چنین تصوری از قتل ایجاد شود من مطمئنم در ایران با این فرهنگ و فاکتورهای رفتاری آمار قتل و جنایت چند برابر می‌شود. بدون هیچ کار فرهنگی و بسترسازی دنباله‌رو دیگران بودن جز بدبختی نتیجه‌ای در بر ندارد.

از همه اینها که بگذریم من باورم نمی‌شود که آدمها اگر برای خودشان چنین مشکلی پیش بیاید به همین آسودگی رفتار کنند. همه ما فیلمهای متعدد با داستان انتقام را دیده‌ایم !‌کیست که با قهرمان داستان که به خونخواهی بلند شده است همذات پنداری نکرده باشد؟!‌ قیصر که به خونخواهی خواهر و برادرش برادران آب منگل را سلاخی کرد باعث همذات پنداری آدمها نشد!؟ کسی دلش به حال برادران آب منگل سوخت؟! مثال از این دست زیاد است. زیاد. مثلا شده کسی با اما تورمن در کیل بیل همدلی نکرده باشد در کشتن آدمهای درگیر در سرنوشتش! فیلم بودن و داستان بودن دلیل خوبی برای رد کردن این قضیه نیست. چه همه فیلمها و نوشته‌ها به گوشه‌های پنهان ذهن آدمها نقب می‌زنند. به حس عدالت جویی و انتقام که در همه آدمها وجود دارد. همه این داستان برمی‌گردد به اینکه چقدر بخواهیم همه حقیقت را ببینیم نه فقط گوشه‌ای از آن را.

یادش بخیر. در سال 77 استادی داشتیم به اسم خانم دکتر پ. با اینکه خودش از بهداشت روان به شدت بی‌بهره بود اما مدرس انواع و اقسام واحدهای بهداشت و بهداشت خانواده بود. حرف جالبی می‌زد خطاب به دختران کلاس. می‌گفت:"اگر کسی اومد خواستگاری‌تون نگاه به رفتار مودب و صورت تا بناگوش قرمز شده‌اش نندازین. فکر نکنین که این آدم، آدم واقعیه است که بعدا قراره باهاتون زندگی کنه. برین بشینین بغل دستش تو ماشین ببینین موقع رانندگی چیکار میکنه. انواع و اقسام فحش و فضیحت و فریاد و رفتارهای عصبی است که ازش سر می‌زنه. اون وقت می‌فهمین خود واقعی اون آدم چیه!"

واقعا هم همینطور است. رانندگی به شکلی که امروز در تهران شاهدش هستیم نشانه بارزی از همه نقایصی است که ما داریم و بهشان عادت کردیم. رانندگی امروز حاصل تربیت چندین ساله یک جامعه است که کلی فاکتور انسانی و اخلاقی را در خودش جا داده. اگر در غرب می‌توانی بدون نگرانی از چهارراه رد بشی،‌ یا موقع چراغ سبز نگران انواع و اقسام موتور و ماشین و آدم نباشی، یا اینکه موقع راندن در خیابان اصلی نگران ظاهر شدن ماشینی با سرعت وحشتناک از داخل کوچه فرعی نباشی؛‌ همه‌اش صرفا به قانون و قانونمندی ربط ندارد. بلکه بحث اعتماد است که از همان ابتدای کودکی در جای جای آن جامعه وجود دارد و کم‌کم در ذهن کودک نهادینه می‌شود. یعنی فرد مطمئن است که آدم مقابلش هم قانون را می‌داند. می‌داند. می‌داند که می‌تواند اعتماد کند به آدم بودن طرف مقابلش که هیچ شناختی هم ازش ندارد. این اعتماد همه جا همراهش خواهد بود. از رانندگی گرفته تا موقع کار کردن یا موقع خرید یا هر چیز دیگر. طرف از همان کودکی با مفهموم حق آشنا است. حق تقدم برایش حل شده است. صبر کردن برایش دردآور نیست. چون می‌داند دیگران هم برایش در موقعش صبر می‌کنند. اگر جایی حق دارد از حقش تمام و کمال استفاده می‌کند و اگر حقش را ندهند معترض می‌شود و حقش را طلب می‌کند.اما اگر جایی حقی ندارد طلبکار نمی‌شود. منتظر می‌ماند تا تقدم دیگری بگذرد.

اما اینجا. یک بار در وبلاگ سابق نوشتم که جمله "حق گرفتنی است نه دادنی" یکی از خشونت‌بارترین جملاتی است که می‌شود گفت. اینکه برای شما حقی تعیین نشده باشد، یا اگر تعیین هم شده باشد ضمانت اجرایی‌اش زور باشد و قلدری نتیجه‌اش می‌شود وضع امروز رانندگی تهران. طرف ورود ممنوع می‌آید برای اینکه از ترافیک در امان بماند. برای شما که از حقتان دارید استفاده می‌کنید چراغ می‌زند و فحشتان هم می‌دهد که بهش راه نداده‌اید. یا تا لحظه آخر در خطی حرکت می‌کند که خلوت‌تر است و بعد در ثانیه آخر می‌خواهد به منتهی‌الیه سمت مقابل برود و همیشه هم طلبکار است. این آدم حق برایش مفهوم سود شخصی دارد فقط.  یا تابلوی پارک = پنچری چهارچرخ نشانه همان نبودن ضمانت اجرایی است. وقتی طرف می‌بیند کسی حقش را نمی‌تواند بگیرد خودش دست به کار می‌شود. کم‌کم این توهم محق بودن در همه جای زندگی‌اش جاری و ساری می‌شود. از روابط داخل خانه‌اش گرفته تا محیط کار و اجتماع. توهم هم به این راحتی‌ها درمان نمی‌شود.  

هرچقدر هم سعی کنید به کودکتان به نسل بعدی‌تان بیاموزید که حق چیست و رعایت قانون چیست،  سودی ندارد. چون به محض وارد شدن به اجتماع با چنان وضعی روبرو می‌شود که چاره‌ای جز همرنگ شدن با جماعت ندارد. اینکه تغییر را باید از خودمان شروع کنیم فقط جمله قشنگی است نه بیشتر. وقتی شما با رعایت قانون بازخورد مثبتی نمی‌گیرید، انگیزه‌ای برای قانونمند شدن پیدا نمی‌کنید. در غرب رعایت قانون ارزش است. اگر شما قرمز را رد کردید به چشم انسان متمدن نگاهتان نمی‌کنند. پلیس دهانتان را مورد مرحمت قرار می‌دهد به وقت خودش. اما اینجا قانونمند بودن ارزش نیست. ارزش در سود شخصی و لحظه‌ای است اگر هم قانون را رد کنید به ریشتان می‌خندند و فکر می‌کنند شما گول تشریف دارید که مثلا در پشت ترافیک می‌ایستید و در لاین مقابل حرکت نمی‌کنید. تنها فایده رعایت قانون در اینجا عقب ماندن و ضرر کردن و نرسیدن است به اضافه کلی حرص خوردن از دست سایر آدمها که به راحتی آب خوردن خلاف می‌کنند و وضع را بد و بدتر می‌کنند. قانون را می‌شود دور زد. می‌شود بارها از زیر اجرای قانون فرار کرد. می‌توان از حس اعتماد آدمها دیگر سوء استفاده کرد؛ آنچنان که دیگر آدم نتواند به چشمان خودش هم اعتماد کند.

رانندگی در آن ور آب از جمله کارهای ناخودآگاه است که احتیاج به فعالیت مغزی بیش از حد ندارد. مثل  همان اتفاقی که گاهی برای آدم می‌افتد که غرق در افکارتان هستید و مغز شما، شما را از مسیر صحیح به خانه‌ یا مقصدتان می‌رساند. یعنی با کمترین میزان مصرف انرژی ذهنی. اما اینجا رانندگی مثل بازیهای کامپیوتری است. هرلحظه باید منتظر حادثه بود. منتظر پریدن و آدم و ماشین و موتور. منتظر دور زدن و پیچیدن‌ها و توقف‌های ناگهانی. منتظر درآمدن از پارک ناگهانی. در رانندگی به جای اینکه حواستان معطوف به جلوتان باشد باید عکس العمل‌ آدمها را حدس بزنید. یعنی شما باید جلوتر از آنها باشید تا بتوانید از خطر برهید. وقتی به مقصد می‌رسید خسته خسته هستید. ذهنتان خسته است.

این اعتماد همان فاکتوری است که در اینجا در هیچ عرصه‌ای نمی‌بینید. هیچکس به هیچکس اعتماد نمی‌کند. نمی‌تواند که اعتماد کند. چون همه توانایی این را دارند که در لحظه خلاف چیزی را که فکر می‌کردید بهتان اثبات کنند. اعتماد یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده این قضایا است. حلقه‌ای که بعید می‌دانم هیچگاه پیدا شود.

وقتی منتظر رسیدن چمدانها در فرودگاه به انتظار ایستاده بودم توجهم به چند تابلوی نصب شده روی دیوار جلب شد که نحوه رفتن از فرودگاه به سمت شهر را با وسایل نقلیه مختلف اعم از مترو و اتوبوس و ... توضیح داده بود. زیرش هم نوشته بود سوار وسایل متفرقه نشوید. با دیدن این هشدارها فهمیدم قضیه کلاهبرداری و اینها گویا خیلی جدی است.

خلاصه بعد از رسیدن بار همینجوری که دنبال محل تاکسی ها بودم مرد جوانی با سر و وضع مرتب و خندان آمد جلو. کارتی آویزان گردنش بود که یک کم خیالم را راحت کرد که طرف احتمالا راننده تاکسی‌های فرودگاه است. به ما توصیه شده بود که به هیچ وجه سوار ماشینهای بدون آرم تاکسی نشویم. من خودم هم شب قبل تو اینترنت سرچ کرده بودم راجع به مسیر و قیمتها. خلاصه ازش قیمت پرسیدم. گفت: 70 یورو. گفتم: من دیدم تو اینترنت که 50 یوروئه. بعد توضیح داد که قیمت شاتل این قدره نه تاکسی. بعد ما رو برد پهلوی یک آدمی مثل رییس خط که قبض صادر می‌کرد. راننده جدیدی آمد ما را سوار ماشین کرد و چون هنوز دو تا مسافر دیگر قرار بود سوار شوند ماشین را روشن کرد و کولرها را روشن کرد تا از گرمای هوا در امان باشیم. بعد هم در مسیر از فرودگاه تا شهر با اینکه انگلیسی‌اش در حد بلد بودن چند کلمه بود به هر آثار تاریخی که می‌رسید سعی می‌کرد شکسته بسته یک چیزهایی درباره‌اش بگه. حالا این قضیه را داشته باشید تا برسیم به تهران.

در تهران برای بار اول بود که از فرودگاه امام می‌خواستم با تاکسی بیام. الحمدلله اطلاعاتی در مورد هزینه و اینها که اصلا موجود نبود. خلاصه از عَموم شنیدم که دو نوع تاکسی هست و یک مدلش نرخ ثابته و یک مدلش تاکسی‌متردار. از در فرودگاه که آمدیم بیرون. به مسئول خط هم‌زبان می‌گم یک تاکسی می‌خوام به مقصد فلان جا. یک تاکسی را نشان من می‌ده. باز بهش می‌گم این نرخ ثابته یا نه؟ راننده هم که در این لحظه پارک کرده با دمپایی و سر و وضع کثیف آمد وسط بحث. خطاب به مسئول خط که نه ولش کن اینو من نمی‌برم. با یک لحنی که انگار درخواست تاکسی اون مدلی کفر بوده. مسئول خط هم با تریپ لاتی درمی‌آد که فرقی نمیکنه. اونا نرخش 25 تومنه. این هم همینقدرها میشه. من باز هم خواسته قبلی‌ام را تکرار می‌کنم. و علیرغم غرولندها سوار یک ماشین دیگر می‌شویم و می‌رویم خانه.

از برگشت شروع می‌کنم. در این سفر 6 بار به مقاصد مختلف هواپیما سوار شدم. اما هیچکدام به اندازه پرواز آخر به تهران بلبشو و ناراحت کننده نبود. از کپنهاگ با ترکیش ایرلاین آمدیم استانبول. در آنجا یک توقف چند ساعت داشتیم تا به تهران برگردیم. تقریبا اکثریت مسافران پرواز ایرانی بودند. میزان باری که توسط مسافران وارد هواپیما شد باورنکردنی بود. بعد هم از همان شروع پرواز ترددها شروع شد. آدمها جابجا می‌نشستند. عده‌ای دیر بلیط خریده بودند و صندلی‌هایشان جدا از هم افتاده بود. با کمال راحتی سر جای کس دیگری می‌نشستند و وقتی طرف برای نشستن سر جایش می‌رسید در کار انجام شده قرار می‌گرفت و تقریبا مجبور بود که جایش را عوض کند. آخرین سری مسافران یک دسته از ورزشکاران بودند که همراه با کاپ از مسابقات برمی‌گشتند. در راهروی هواپیما دونفرشان پشت یک مهماندار که مشغول بستن درهای محل قرار دادن ساکها بودند، در حرکت بودند تا به جایشان برسند. بعد که مهماندار در یکی از کمدهای این طرفی را بست و سرش را به سمت دیگر کرد ورزشکار ملی‌پوش محترم خواست از این خوشمزه بازیهایی که مشابهش را بچه‌ها در مدرسه برای جلب توجه می‌کنند درآورد. در را مجددا باز کرد و با بوردینگ کارتش به پشت مهماندار که دختر جوانی بود می‌زد که هی کلوز دٍ در. مهماندار برگشت فقط طرف را نگاه کرد و حتی در را نبست.

بعد که موقع بلند شدن رسید. بعد از اینکه دوبار اعلام کردند که صندلیها را به جای اول برگردانید و میزهای جلو را ببندید، ملت بدون هیچ توجهی صندلی‌ها را تا نصفه خوابانده بودند و یک آقایی در دو ردیف جلوتر از ما هر مهمانداری که رد می‌شد درخواست بالش می‌کرد. وقتی با تذکر مهماندار جهت برگرداندن صندلی به حالت اول روبرو شد هم باز توجهی نکرد. آخر سر هواپیما با همان شرایط پرواز کرد. این همان خصوصیات معروف اکثر ما ایرانی‌ها است که اساسا قانون به هیچ‌جایمان نیست. یعنی من در هیچکدام از پروازهای دیگر همچین چیزی ندیدم که آدمها علیرغم تذکر مهمانداران کار خودشان را بکنند. آن هم کاری که صرفا برای سلامتی خودشان و دیگران است. وگرنه به حال آن مهماندار چه فرقی می‌کند که صندلی من خوابیده باشد یا سیخ ایستاده باشد! 

بعد هم که هواپیما پرید و چراغ بستن کمربندها خاموش شد ملت دوباره تردد را از سر گرفتند. در پروازهای کوتاه اینجوری تایمینگ پخش غذا و جمع کردن قطعا برای مهمانداران مهم است. گاهی می‌دیدی که یک سری آدم پشت مهماندار و یک سری جلوی مهماندار با ترالی اش صف کشیدند و می‌خواهند از این ور هواپیما به آن ور هواپیما بروند. دقیقا می‌شد استیصال را در چهره مهمانداران هواپیما دید. این هم باز از خاصیت ماها است. فکر می‌کنیم اگر پول چیزی را دادیم اگر بلیت خریدیم یعنی پرواز و خدمه پرواز همه نوکر و خدمتکار ما هستند و باید فی‌الفور امر ما را اجابت کنند. این نگاه بالا به پایین که صرفا به خاطر پرداخت پول هم هست هم احتمالا ریشه عمیق در فرهنگ غنی ما دارد.

از همهمه کل مدت پرواز هم بگذریم که آدم را یاد بازار مسگرها می‌انداخت.

بعد که رسیدیم برای کنترل پاسپورت در صف بودیم که باز هم رفتارهای هموطنان من را مطمئن کرد که به خاک پاک میهن وارد شده‌ام. مثلا خانواده‌ای را می‌دیدی که نصفشان رفتند در صف این‌وری نصفی آن ور ایستاده‌اند تا اگر یک صف زودتر به سرانجام رسید عقب نمانند. آن هم برای 5-6 دقیقه این ور و آن ور.

سکانس آخر را هم در همان صف شنیدم. خانمی به آن یکی گلایه می‌کرد که:"این مهماندارها خیلی بی‌شعور بودند و بالش و پتو نمی‌دادند. چون می‌بینن ما ایرانی‌ هستیم اینجوری می‌کنن. اگر پرواز خارجی بود جرات این کارو داشتن!؟". این هم توهم همه ما که فکر می‌کنیم که بقیه آدمها ما ملت شریف و بافرهنگ ایران را تحویل نمی‌گیرند و به صرف ایرانی بودنمان با ما برخورد نامناسب می‌کنند و همه با دشمنی و پدرکشتگی دارند. اما هیچکدام لحظه‌ای فکر نمی‌کنند که این رفتارها دقیقا ریشه در نوع رفتار خودمان -یعنی اکثریت‌مان- دارد. فکر کنم همین پرواز برای هفت پشت خدمه پرواز آن شب بس باشد. باید چقدر تلاش کرد تا این تصویر دو ساعت و نیمه از خاطر آنها پاک شود؟‍!

ادامه دارد

«بیا ره توشه برداریم، قدم در راه بی برگشت بگذاریم

ببینیم آسمان هرکجا آیا همین رنگ است؟»

در همین مدت کوتاه ما که دیدیم همین رنگ نیست. حداقل در کوتاه مدت اش نیست. بلندش هم یحتمل همین رنگ نباشد.

  نمیخواهم از جملات کلیشه‌ای استفاده کنم. اظهار نظرهایی مثل بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران و یا بعد از انقلاب و ... -هرچند ممکن است پربیراه نباشد- باعث می‌شود بیننده انتظار فیلم خارق العاده‌ای داشته باشد که خوب ممکن است توقعاتش را برآورده نکند. اما برای من به جرات "درباره الی" از معدود فیلمهایی بود که با آن همه تعریف و تمجید از زمان جشنواره انتظاراتم را تمام و کمال برآورده کرد. درست برعکس کنعان.

تا همین پریروز سعی کردم هیچ نوشته‌ای در مورد فیلم نخوانم. می‌خواستم بدون سوگیری به تماشا بنشینم. با یک نگاه اجمالی به نوشته‌ها و تیترهایشان، فهمیده بودم که فیلم راجع به دروغ است. دروغهای متعدد.

   به نظر من اما فیلم راجع به دروغ نیست. نه اینکه مجموعه دروغها نقشی در پیش‌برد داستان نداشته باشند. نه. اما دروغها قضیه فرعی داستان هستند. به نظر من داستان بیشتر در باره موقعیتهای گوناگون است. موقعیتهایی که انسانها را وادار می‌کند در لحظه تصمیم‌گیری کنند. در کسری از ثانیه. خوب طبعا اشتباه و دروغ هم جزیی از این تصمیم‌گیری‌ها می‌شود. در فیلم هیچکس به قصد قبلی دروغ نمی‌گوید. کسی قصد بهره‌برداری قبلی از دروغهایش ندارد. حتی خیلی از اوقات پشت دروغها نیت خیر است. اما داستان به گونه‌ای پیش می‌رود که مجموعه دروغها سیری ناخوشایند را به دنبال خود دارد.

"درباره الی" به نظر من اساسا درباره الی نیست. الی در واقع بهانه‌ای است برای نقب زدن به مجموعه دنیای آدمهای صمیمی. الی بهانه‌ای است برای اینکه آدمها بفهمند در بحران تا کجا ممکن است پیش بروند. چه مرزها و چه خطوطی را پشت سر بگذارند. الی بهانه ای است برای تعریف دوباره. برای به خودآگاه آمدن همهء ناخودآگاه‌ها. برای هم زدن دیگی که رسوبات تهش فرصت به سطح آمدن نداشته‌اند هیچوقت. برای بیرون زدن دلخوری‌ها. برای اینکه نشانت دهد که امیر که یک جورایی نماد عقلگرایی و محافظه‌کاری و جاافتادگی است به جایی ممکن است برسد که دست روی سپیده بلند کند. برای اینکه پیمان با صدای بلند با شهره جر و بحث کند جلوی همه و بگوید که همیشه همین گُ.ه.ی که هست می‌ماند.

دوستی راجع به حس صحنه احیا فیلم نوشته بود. مطلبش را قبل از دیدن فیلم خوانده بودم. برایم در آن وقت چندان معنی نداشت. اما با دیدن فیلم همان حس را زندگی کردم. سکانس غرق شدن کودک سکانس درخشانی در سینمای ایران است. از آن سکانسها است که کمتر می‌توانی تجربه کنی. برای مایی که عامل احیا هستیم بخصوص حس صحنه بسیار آشنا است. اگر از جنبه اشکالات پزشکی احیا در صحنه و زنده ماندن کودک که با آن وضعیت احتمالش نزدیک به صفر است بگذریم بخصوص آنکه با بغل بخاری خوابیدن به طور کامل ریکاوری می‌کند و فردایش مشغول بازی می‌شود،‌ از لحاظ سینمایی بی‌نظیر است این سکانس؛ چه در اشل سینمای ایران و چه در اشل بین‌المللی.

فیلم را باید دوبار دید حداقل. من فرصت دوبار دیدنش را به خاطر شرایط ندارم. اما وقتی بعد از دیدن فیلم در ذهنم فیلم را مرور می‌کردم لحظات برایم ملموس‌تر می‌شد. اتفاقی که قطعا در بار دوم دیدن فیلم بارها و بارها تکرار می‌شود. مثلا در صحنه‌ای که الی و احمد در راه خرید با هم صحبت می‌کنند. احمد در جواب علت جدایی زن آلمانی‌اش از زبان زن می‌گوید: "یک پایان تلخ خیلی بهتر از یک تلخی بی‌پایانه". آن وقت الی با آن میمیک بی‌نظیر صورت؛ حرفش را تایید می‌کند. بعد در انتها متوجه چرایی این واکنش الی می‌شوی.

فیلم قبل از رسیدن به تراژدی اصلی برایت مقدمه‌چینی می‌کند. از اتفاقات ریز ریزی که می‌افتد و خوشایند نیست و می‌گذاری به پای حادثه. از پر بودن ویلای جنگلی گرفته تا باز نشدن قفل در ویلا با کلید به راحتی. از خانه مخروبه به معنای واقع کلمه که نابسامانی آدمهایش را نشان می‌دهد تا خود دریا با آن شخصیت دوگانه آرام‌بخش-ترسناکش. اما همه اینها در برابر آن واقعه بزرگ رنگ می‌بازد.

بعضی‌ها سکانس پایانی و نحوه تمام شدن فیلم را دوست نداشتند. اما به نظرم این خصوصیت فرهادی است. بیننده ایرانی دوست دارد کارگردان تکلیفش را مشخص کند. برایش بگوید نامزد الی کجا می‌رود یا سرنوشت گروه چه می‌شود یا سپیده خرد شدنش در صحنه آخر را چگونه به دوش می‌کشد. اما فرهادی همه را می‌گذارد برای بیینده. همانطوری که نمی‌توانی یقین پیدا کنی که آیا بین سپیده و احمد رابطه دوستانه خاص قبلا ها بوده است یا نه! همانطور که نمیفهمی الی واقعا اسمش چه بود!؟ الهام!؟ المیرا!؟‌ یا الناز!؟‌ چون اینها در روند داستان اهمیت چندانی ندارد. می‌توانی به هرکدامشان مدتها فکر کنی. می‌توانی برداشت خودت را داشته باشی. اما آن ماشین در گل فرورفته در انتها که آخر هم بیرون نمی‌آید نشان از وضع نابسامان آدمهای قصه و شرایط شان دارد.

بازیها عالی‌اند. گل‌شیفته بی‌نظیر است. پیمان معادی خوب بازی می‌کند. علیرغم اینکه اسمش برایم یادآور آن کار غیرحرفه‌ای و نادرست در کافه ستاره بود اما بازیش به دل می‌نشیند. مانی حقیقی بسیار باورپذیر و خوب بازی می‌کند. همین‌طور مریلا زارعی. کستینگ خوب یک امتیاز و نقطه قوت اساسی فیلم محسوب می‌شود.

در انتهای به نظرم چیزی که فیلم را ماندگار و خاص می‌کند این است که فیلم یک روایت ساده از یک اتفاق ساده است. داستان عجیبی ندارد. تعلیق دارد اما پیچش آنچنانی ندارد. اتفاق خارق‌العاده‌ای نمی‌افتد. همه چیز عادی و معمولی است. اما روایت بی نقص و کامل است. یک اتفاق ساده را می‌شود چنان روایت کرد که در انتها بایستی و برای فرهادی این روزها کلاهت را به افتخار برداری. دیدن فیلم را اگر ندیده‌اید از دست ندهید. این تنها کاری است که می‌شود برای پاس داشتن فرهادی انجام داد.